คุณภาพชีวิตกับเทคโนโลยีสะอาด บทที่ 8 การตรวจประเมินละเอียด

บทที่ 8
การตรวจประเมินละเอียด

สาระการเรียนรู้
มีความรู้ความเข้าใจในการทำดุลมวลสาร มีทักษะในการประเมินหาสาเหตุของของเสีย
สามารถสร้างข้อเสนอเทคโนโลยีสะอาด สามารถเลือกข้อเสนอเทคโนโลยีสะอาดได้

จุดประสงค์การเรียนรู้
1. เพื่อทราบวิธีการจัดทำดุลมวลสาร
2. เพื่อฝึกการตรวจประเมินหาสาเหตุของของเสีย
3. เพื่อสร้างข้อเสนอเทคโนโลยีสะอาด
4. เพื่อคัดเลือกข้อเสนอเทคโนโลยีสะอาด

จุดประสงค์เชิงพฤติกรรม
1. มีความรู้ความเข้าใจในการทำดุลมวลสาร
2. มีทักษะในการประเมินหาสาเหตุของของเสีย
3. สามารถสร้างข้อเสนอเทคโนโลยีสะอาดได้
4. สามารถเลือกข้อเสนอเทคโนโลยีสะอาดได้



บทที่ 8
การตรวจประเมินละเอียด

ขั้นที่ 3 การตรวจประเมินโอกาสโดยละเอียด
วัตถุประสงค์
เพื่อสร้างชุดข้อเมนอเทคโนโลยีสะอาด (CT – Option) พรัอมกำหนดข้อเสนที่ปฎิบัติได้ทันทีและข้อเสนอที่ต้องมีการศึกษารายละเอียดเพิ่มเติม
หลังจากดำเนินตามขั้นตอนที่ 3 แล้วบริษัทจะได้
1. ได้ผลดุลมวลสารและดุลพลังงาน ที่ได้รับการตรวจสอบความถูกต้องแล้ว
2. ได้ทราบแหล่งกำเนิดและสาเหตุการเกิดของเสีย
3. ได้ชุดเสนอเทคโนโลยีสะอาด ที่เรียงลำดับความสำคัญ
สำหรับขั้นตอนการตรวจประเมินละเอียดประกอบด้วยงาน 4 อย่าง คือ
งาน 8 จัดทำดุลมวลในแต่ละหน่วยการผลิต
งาน 9 ตรวจประเมินหาสาเหตุของของเสีย
งาน 10 สร้างข้อเสนอเทคโนโลยีสะอาด
งาน 11 คัดเลือกข้อเสนอ

งาน 8 จัดทำสมดุลมวลในแต่ละหน่วยการผลิต
โดยคิดปริมาณวัตถุดิบ สารอื่น ๆ ตลอดจนพลังงานที่เข้าและออกจากกระบวนการผลิต ซึ่งจะทำให้ทราบแหล่งกำเนิด และสาเหตุของของเสีย

1. วัตถุประสงค์ของการทำสมดุลมวล
สมดุลมวลช่วยให้เราทราบปริมาณสารเข้า – ออก รวมถึงราคาที่เกี่ยวข้องด้วย ได้แก่
- ค่าใช้จ่ายของวัตถุดิบและผลผลิตของของเสีย
- ค่าใช้จ่ายของพลังงานและผลผลิตของของเสีย
- ค่าใช้จ่ายในการขนส่ง ทิ้ง และในการสร้างระบบบำบัดของเสีย เพื่อให้ได้ตามมาตรฐานของกฎหมาย
- ค่าใช้จ่ายในการซ่อมบำรุง
2. หลักการทำสมดุลมวล


มวลขาเข้า = มวลขาออก + มวลสะสม
กระบวนการหรือ หน่วยปฏิบัติการ
วัตถุดิบ
ตัวเร่งปฏิกิริยายา
น้ำ/อากาศ
พลังงาน
หมุนเวียน
ของเสียที่นำไปใช้ในกระบวนการอื่น
ไอ / ก๊าซ
ผลิตภัณฑ์
ผลพลอยได้รวมของเสียที่นำกลับมาใช้ใหม่
น้ำเสีย
กากของเหลว
กากของแข็ง


หน่วยที่ใช้ ควรวัดเป็นช่วงเวลา (ตัน/ปี หรือ ก.ก./ชม.) ควรวัดอย่างน้อย 2 กะการผลิต โดยรวมช่วงเริ่มเดินเครื่อง และช่วงการทำความสะอาดด้วย เพื่อให้ครอบคลุมและครบถ้วนทุกขั้นตอน
3. กำหนดกรอบสำหรับการทำสมดุลมวล
โดยพิจารณากรอบที่เหมาะสม (ดูจากแผนภาพในหลักการทำสมดุลมวล)

4. ตรวจสอบปริมาณมวลขาเข้า
1. วัตถุดิบและสารเคมีอื่น ๆ
2. น้ำ
3. พลังงาน
ทำให้การแยกออกเป็นชนิด หน้าที่ ราคา และพิษภัยต่อมนุษย์และสิ่งแวดล้อม (ถ้ามี) ในหลาย ๆ กรณีต้องทำสมดุลพลังงานควบคู่กันไป แต่ต้องแยกการคำนวณให้เห็นออกมาอย่างชัดเจน
การลดปริมาณน้ำใช้ จะช่วยลดต้นทุนการผลิตได้มีประเด็นที่ควนพิจารณาดังนี้
- ควบคุมการใช้น้ำให้เหมาะสม ซึ่งจะช่วยลดปริมาณน้ำใช้และน้ำเสียด้วย
- การฝึกวิธีทำงานที่ถูกต้อง ช่วยลดปริมาณน้ำใช้ได้
- การล้างแบบสวนทางและการนำน้ำล้างมาใช้ใหม่ ช่วยลดปริมาณน้ำลงได้
- การประหยัดพลังงานโดยให้ความร้อนแก่น้ำที่ต้องใช้ตามความจำเป็นเท่านั้น
คำถามที่ควรพิจารณาในการตรวจสอบปริมาณสารขาเข้า ได้แก่
- ปริมาณการเก็บสต๊อควัตถุดิบเหมาะสม และป้องกันการสูญเสียหรือไม่
- ระยะทางการขนถ่ายจากที่เก็บไปยังจุดใช้งานในกระบวนการผลิต สามารถลดลงได้หรือไม่
- มีการเก็บวัตถุดิบในภาชนะที่มีลักษณะคล้าย ๆกันหรือไม่ (ระวังการปนเปื้อน การใช้ผิด)
- ใช้สารที่บรรจุในถุงหมดหรือไม่ ยังมีเหลือเป็นของเสียหรือไม่
- มีการใช้สารที่มีความหนืดสูงหรือไม่ จะสามารถลดการตกค้างในภาชนะ ที่ใส่ได้อย่างไร
- สถานที่เก็บวัตถุดิบปลอดภัย เหมาะสมหรือไม่ มีปัญหาเรื่องแสงแดด ฝน ฝุ่นหรือไม่
- มีการใช้ปั๊มขนถ่ายสารหรือไม่ หรือใช้การไหลตามธรรมชาติ
- การบำรุงรักษาอุปกรณ์ดีหรือไม่
- การระวังการรั่วไหล การตกหล่นดีหรือไม่
- มีสารตกค้างในท่อขนส่งหรือไม่
- มีระบบการวัดสารที่เป็นระบบหรือไม่
5. การตรวจปริมาณมวลขาออก
แบ่งออกเป็น
1. ผลิตภัณฑ์และผลพลอยได้
2. ของเสีย / น้ำเสีย / ไอและพลังงาน
โดยสามารถจำแนกออกเป็น ชนิด ปริมาณ ราคา พิษภัยและแหล่งที่มา ถ้าเป็นของเสียจะพิจารณา
1. ข้อกฎหมาย
2. การหมุนเวียนเพื่อนำกลับมาใช้ใหม่
3. ระบบการกำจัดและการบำบัด
4. ค่าใช้จ่ายที่เกี่ยวข้อง
5. ปัญหาอื่น ๆ
ในกรณีเป็นพลังงานที่สูญเสียต้องพิจารณาอย่างละเอียดและรอบคอบ เพราะเป็นส่วนที่มีมูลค่ามาก การวิเคราะห์ต้องมีความละเอียดมากที่สุด ตัวอย่างเช่น



กระบวนการหรือหน่วยปฏิบัติการ
น้ำหล่อเย็น
ไอน้ำ
พลังงานในวัตถุ
ไฟฟ้า
คอนเดนเสท
การสูญเสียจากการแผ่รังสี
พลังงานในไอ
พลังงานในผลผลิตที่ร้อน
พลังงานในสารตกค้างที่ร้อน
พลังงานในน้ำหล่อเย็น

6. การใช้ซีตงานทำดุลมวลสารสำหรับหน่วยปฏิบัติการ

งานที่ 9 ตรวจประเมินหาสาเหตุของของเสีย
เพื่อหาแหล่งกำเนิดและสาเหตุของการสูญเสีย ข้อมูลจากการทำดุลมวลสาร จะช่วยให้หาสาเหตุได้ง่าย และชัดเจนทั้งยังช่วยให้สร้างข้อเสนอ CT ได้ด้วย
คำถามที่นิยมใช้ในขั้นตอนนี้คือ
- ของเสีย ไอเสีย พลังงานสูญเสียเกิดขึ้นที่ใด (SOURCE)
- ของเสีย ไอเสีย พลังงานสูญเสียเกิดจากเหตุใด (CAUSE)
วิธีการพิจารณาใช้หลักดู 5 แหล่ง ที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการผลิต ได้แก่
เทคโนโลยี
กระบวนการผลิต
วัตถุดิบ
วิธีปฎิบัติงาน
ผลิตภัณฑ์
ของเสีย





1. วัตถุดิบ : เช่น การใช้วัตถุดิบคุณภาพต่ำ ขาดการตรวจสอบคุณภาพ มีไม่เพียงพอ การจัดเก็บไม่เหมาะสม ฯลฯ
2. ผลิตภัณฑ์ : เช่น มาตรฐานสูงเกินไป การออกแบบผลิตภัณฑ์ไม่เหมาะสม บรรจุภัณฑ์ไม่ดี มีสารพิษปน ฯลฯ
3. ของเสีย : เช่น ไม่มีการแยกสายของเสียแต่ละชนิด ไม่มีการหมุนเวียนไปใช้ใหม่ การจัดการของเสียไม่เหมาะสม
4. การปฏิบัติงาน : เช่น คนงานด้อยคุณภาพ ทำงานตามใจชอบ ขาดการฝึกอบรม ไม่มีระบบทำโทษ/ให้ความดีความชอบที่เหมาะสม ผู้บริหารสนใจแต่การผลิตไม่สนใจคนงาน ฯลฯ
5. เทคโนโลยี :
- ด้านการปฏิบัติงานและบำรุงรักษา เช่น เดินเครื่องโดยไม่จำเป็น ขาดการบำรุงรักษา มีรอยรั่วล้นทิ้ง ฯลฯ
- ด้านการออกแบบอุปกรณ์และกระบวนการ เช่น ขนาดอุปกรณ์ไม่เหมาะสม การขนถ่ายไม่เป็นระบบ ฯลฯ
- ด้านการวางผัง เช่น ขยายการผลิตโดยขาดแผนงาน การวางผังไม่เหมาะสม การขนถ่ายไม่เป็นระบบ ฯลฯ
- ด้านเทคโนโลยี เช่น ใช้เทคโนโลยีล้าสมัยสิ้นเปลือง ใช้เทคโนโลยีไม่เหมาะสม ฯลฯ


งานที่ 10 สร้างข้อเสนอเทคโนโลยีสะอาด (CT)
เมื่อได้ข้อมูลมวลมวลสาร และทราบแหล่งกำเนิดและสาเหตุของการสูญเสีย จะเข้าสู่ขั้นตอนการสร้างสรรค์ ระดมความคิดให้ข้อเสนอ CT เพื่อนำไปสู่การลดของเสียดังกล่าว
1. แหล่งข้อมูลในการสร้างข้อเสนอ CT
การระดมความเห็นสร้างข้อเสนอ CT ของทีมงานตรวจสอบ เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต และลดของเสีย ขึ้นกับความรู้ และประสบการณ์ของสมาชิกในทีม แหล่งข้อมูลที่อาจช่วยเสริม ได้แก่ มหาวิทยาลัย หน่วยงานวิจัย สถาบันสิ่งแวดล้อมไทย ผู้ผลิตอุปกรณ์ ที่ปรึกษาศูนย์ข้อมูล CT เป็นต้น
2. โครงสร้างการสร้างข้อเสนอ CT
เทคนิคในการสร้างข้อเสนอ CT สามารถสร้างได้จากการพิจารณาปัจจัย 5 ประการ คือ



เปลี่ยนแปลง/ปรับปรุงเทคโนโลยี
กระบวนการผลิต
เปลี่ยน/ปรับปรุงผลิตภัณฑ์
เปลี่ยน/ปรับปรุงวัตถุดิบ
วิธีปฎิบัติงานที่ดี
หมุนเวียนนำกลับมาใช้ใหม่


- การเปลี่ยน/ปรับปรุงวัตถุดิบ เช่น ใช้วัตถุดิบสะอาด คุณภาพดี ใช้วัตถุดิบทดแทน
- การเรียน/ปรับปรุงผลิตภัณฑ์ เช่น เปลี่ยนมาตรฐานคุณภาพ เปลี่ยนองค์ประกอบ ทำผลิตภัณฑ์ทดแทนอื่น ๆ
- การใช้วิธีปฎิบัติงานที่ดี หมายถึง การดูแล การจัดการที่เหมาะสม ทำได้โดยไม่ต้องลงทุนหรือลงทุนเพียงเล็กน้อย เช่น จัดระบบการบริหารงานบุคคล ฝึกอบรมพนักงาน ใช้เทคนิคป้องกันการสูญเสีย แยกสายของเสียแต่ละประเภท วางระบบเก็บรักษาวัตถุดิบอุปกรณ์ วางระบบตรวจสอบคิดค่าใช้จ่ายทุกขั้นตอน จัดวางแผนการผลิตให้เหมาะสม เป็นต้น
- การเปลี่ยน/ปรับปรุงเทคโนโลยี ทำโดยดัดแปลงอุปกรณ์ หรือกระบวนการผลิต ทั้งการปรับปรุงเล็กน้อย ใช้ค่าใช้จ่ายต่ำ หรือการเปลี่ยนครั้งยิ่งใหญ่ลงทุนสูง เช่น การใช้ระบบอัตโนมัติ การปรับปรุงระบบท่อสายพาน อุปกรณ์ การปรับเปลี่ยนสภาวะการผลิต และการควบคุม อุณหภูมิ ความดัน อัตราการไหล เป็นต้น
- การใช้ซ้ำ/หมุนเวียนกลับมาใช้ใหม่ สามารถทำได้ตลอดเวลาเมื่อมีโอกาส จะช่วยลดค่าใช้จ่ายและลดของเสียได้เป็นอันมาก
3. การสร้างข้อเสนอ CT ระหว่างการระดมความคิดเห็น
การระดมความคิดเห็น สร้างข้อเสนอ CT อย่างเต็มที่
- ควรสร้างบรรยากาศให้มีการเสนอความเห็น และข้อเสนอ CT อย่างเต็มที่
- ทุกความเห็น ทุกข้อเสนอ ควรบันทึกไว้ให้หมด ไม่ควรตัดทิ้งในขั้นตอนนี้
- ยึดหลัก 5 ประการ ในข้อ 2 เพื่อสร้างข้อเสนอ CT อย่างเป็นระบบ
- ถ้าการประชุมครั้งเดียวยังได้ข้อเสนอไม่เพียงพอ อาจระดมความคิดเห็นเพิ่มเติมภายหลังได้


ใช้ชีตงานช่วยสำหรับการบันทึกข้อเสนอ CT ได้ดังนี้
ข้อเสนอเทคโนโลยีสะอาด (CT)
หน่วยปฏิบัติการ : วันที่ :
ข้อเสนอ CT
สามารถใช้เพื่อ :
โดยวิธี :
เปลี่ยน/ปรับปรุงวัตถุดิบ
1.
2.
3.
เปลี่ยน/ปรับปรุงผลิตภัณฑ์
1.
2
3.
วิธีปฎิบัติงานที่ดี
1.
2.
3.
เปลี่ยน/ปรับปรุงเทคโนโลยี
1.
2.
3.
ใช้ซ้ำ/หมุนเวียนใช้ใหม่
1.
2.
3.



งานที่ 11 คัดเลือกข้อเสนอ CT
งานนี้จะคัดเลือกและเรียงลำดับข้อเสนอ CT ข้อเสนอที่มีความเป็นไปได้ แต่ต้องใช้เงินลงทุนจะได้รับการพิจารณาศึกษาต่อไป
1. จัดกลุ่มข้อเสนอ CT เป็นชุดสำเร็จรูป
ควรจัดหมวดหมู่ข้อเสนอ CT ไม่ควรตัดทิ้งข้อเสนอใด ๆ ยกเว้นเห็นเด่นชัดว่าเป็นไปไม่ได้ ดังนี้
- จัดกลุ่มข้อเสนอแต่ละหน่วยปฏิบัติการให้เป็นระบบ
- ลงมือปฏิบัติตามข้อเสนอ CT ที่เห็นผลชัดเจน มีการลงทุนต่ำหรือไม่ต้องลงทุน
- ตัดข้อเสนอ CT ที่ไม่เหมาะสม เช่น เป็นไปไม่ได้ ลงทุนสูงเกินไป
2. เรียงลำดับข้อเสนอ CT
กลุ่มข้อเสนอ CT มักมีค่อนข้างมาก การเรียงลำดับจะช่วยให้สามารถเลือกพิจารณาศึกษาข้อเสนอที่สำคัญ และเป็นประโยชน์มากก่อนการเรียงลำดับ มีหลักพิจารณา 4 ประการ ดังนี้
- ความเป็นไปได้ เช่น มีผู้ผลิตอุปกรณ์ที่จำเป็น มีการใช้ข้อเสนอ CT นี้แล้ว มีผู้รู้ให้คำปรึกษาได้ เป็นต้น
- ความเหมาะสม เช่น เหมาะกับการผลิตและผลิตภัณฑ์ของโรงงาน เหมาะกับวัฒนธรรมขององค์กร ไม่ต้องดัดแปลงมาก เป็นต้น
- ผลกระทบกับสิ่งแวดล้อม เช่น ลดผลกระทบได้มากน้อยเพียงใด ลดปัญหาความเป็นพิษและสุขภาพพนักงาน เป็นต้น
- ความเป็นไปได้เชิงเศรษฐศาสตร์ เช่น ค่าใช้จ่ายและผลกำไรมากน้อยเพียงใด การลงทุนมากน้อยเพียงใด

รายงานตรวจสอบสำหรับขั้นตอนการตรวจประเมินละเอียด
ใช้เพื่อทบทวนงานในขั้นตอนการตรวจประเมินละเอียด

รายการ

1. ทำดุลมวลสารครบทุกหน่วยปฏิบัติการ ที่ระบุในขั้นตอนประเมินเบื้องต้น
2. ใส่ข้อมูลราคาที่ใช้จ่าย ลงในการทำดุลมวลสารแล้ว
3. ได้ระบุสาเหตุและแหล่งกำเนิดของของเสียและพลังงานสูญเสียแล้ว
4. เข้าใจสาเหตุของการเกิดของเสียและพลังงานสูญเสียแล้ว
5. ได้ทำการระดมความเห็น สร้างข้อเสนอ CT แล้ว
6. ทุกข้อเสนอ CT ที่ระบุได้รวบรวมและบันทึกไว้แล้ว
7. ได้เรียบเรียงลำดับข้อเสนอ CT ตามความเป็นไปได้ ความเหมาะสม ผลด้านสิ่งแวดล้อม และผลด้านเศรษฐศาสตร์แล้ว
8. ได้ลงมือปฏิบัติตามข้อเสนอCT ที่เป็นไปได้ชัดเจนและลงทุนต่ำแล้ว
9. ได้เตรียมชีตบันทึกผลก่อนและหลังการใช้ข้อเสนอ CT แล้ว
10. ได้ประเมินและปรับปรุงเป้าหมาย CT แล้ว
11. ได้ปรับแผนงานและกำหนดเวลา ขั้นตอนการตรวจประเมินละเอียดแล้ว
12. ได้รายงานผลความก้าวหน้าของการตรวจประเมินให้ผู้บริหารและพนักงานทราบแล้ว
13. ได้ปรับปรุงองค์ประกอบของทีม CT ให้เหมาะสมกับงานต่อไปแล้ว